يك خراج خود ميرسانيدند ، و عقود معقوده ، و دستورات محتومه « 1 » - كه در آن وقت و زمان ، بنام ارباب خراج و جهابذه « 2 » بوده - ناطق‌اند بذين كه ما ياد كرديم . و همچنين : امر خراج بذين دستوردارى و جائز « 3 » بود . تا آنكاه كه عاملان جيل « 4 » و ديلم « 5 » - بروايت شيخ قزوينى « 6 » و غيره ، كه مرا حكايت كردند - بقم عامل شدند ، نجوم خراج در روزگار پيشين نه ماه كردانيدند ، اوّل آن ماه ارديبهشت و آخر آن ماه دى . پس جون ركن الدوله - رحمه اللّه - بذين ناحيت رسيد « 7 » ، نجوم خراج ده ماه كردانيد ،

--> ( 1 ) . محتومه : حتمى و اكيد . مدرسى طباطبايى در ( كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم : ص 24 ) اين دو را يكى از منابع تاريخ قم بشمار آورده است . و احتمالا صحيح آن ( مختومه ) است . ( 2 ) . جهابذه : جمع « جهبذ » كه به معناى كفيل مؤديان ماليات و خراج مىباشد . ( 3 ) . صحيح اين عبارت اين گونه است : « أمر خراج بذين دستوردارى و جواز بود » ، يعنى دستور خراج ، همواره تا سالها بدين گونه نافذ و جارى در ميان مردم قم بود . ( 4 ) . در اصل و ديگر نسخه‌ها و نسخه چاپى : « جبل » كه مقصود بلاد جبل است ، كه شامل بخشهاى كوهستانى غرب ايران از كردستان در شمال تا ايلام در جنوب ، و از دشتهاى عراق در قصر شيرين در مغرب تا قم و رى اصفهان در غرب مىباشد . ليكن ظاهرا صحيح اين كلمه « جيل » است كه اشاره به گيلان يا جيلان مىباشد ، بويژه آن كه مقارن اين كلمه نام ديلم آمده است كه هر دو اشاره به منطقه گيلان مىباشد . ( 5 ) . مراد از « عاملان جيل و ديلم » عاملان علويان طبرستان مىباشند ، كه اين علويان زيدى مذهب - كه نسب آنان به امام حسن عليه السلام مىرسد - مدت 64 سال ( از سال 250 تا 316 قمرى ) بر نواحى گيلان و مازندران حكومت راندند ، كه در برخى دوره‌ها سيطره قدرت و حاكميت آنان قم را نيز فرا گرفت . ( 6 ) . شيخ قزوينى ( ؟ ) يكى از منابع و مصادر شفاهى مصنّف در تدوين تاريخ قم است ، كه به تصريح مصنّف بدون واسطه از او حكايت كرده و نقل مىكند . به گفته دكتر مدرسى طباطبايى در ( كتاب‌شناسى آثار مربوط به قم : ص 25 ) مصنّف از 13 تن به طور شفاهى بالواسطه يا بالمباشرة نقل كرده است . ( 7 ) . حسن ركن الدولة بهمراه على عماد الدوله فرزندان بويه - كه از رؤساى يكى از طوائف ساكن